هوش، دانش، و خِرد
پیشنویس: زمانبندی برای انتشار در مهرِ مهر ۲۵۸۵ اگر در کنارتون نبودم.
پردهٔ اول: هوش
مغزِ الگویاب
از زمانیکه چشم باز میکنیم، مغز در تاریکخانهٔ جمجمه، شروع به دریافت سیگنالهای الکتریکی از طریق سنسورها و حسگرهای مختلف میکند. اینجا، همانجاییست که «منِ» ما پا به عرصه پیدایش میگذارد و دنیا آغاز میشود.
تصویری که از دنیا میبینید، روایتیست از پالسهای الکتریکی؛ پالسهایی که برای ناظر بیرونی به نظر بیمعنا میآید اما دقیقا در اینجاست که تفاوتهای کوچک هر سیگنال دریافتی، توسط مغز به الگوهای متفاوت تعبیر میشود و کمکم چشم شما، نور را از تاریکی، سیاه را از سفید، لبههای اجسام را از پسزمینهشان تشخیص میدهد و آرام آرام تصاویر در اتاقِ ذهنِ شما شکل و شمایلی خاص پیدا میکنند. مغزِ ما دستگاه یافتنِ همین الگوها از تفاوتهای کوچک و بزرگ سیگنالهاییست که دریافت میکند.
تصویری که به چشم شما مخابره میشود، به سیگنال بدل شده و به مغز میرسد. مغز چگونه این سیگنال را به تصویر تبدیل میکند؟ آیا این تصویر به شکل آنچه در دنیای بیرون مشاهده میکنیم، روی پردهای خیالی در پس جمجمهٔ ما دوباره نقش میبندد؟ اگه قرار باشد دوباره با یک تصویر روبرو باشیم وارد یک حلقهٔ بیانتها میشویم چرا که سؤال اصلی هنوز پا برجاست. این تصویر بالاخره چگونه توسط ما «درک» میشود؟
فرض کنید که دوستی چشمان شما را بسته و به دل یک دشت سرسبز بُرده است. حالا شروع به تشریح آنچه میبیند میکند. شما کمکم با توجه به چیزهایی که میگوید، تصویری در ذهن خود شکل میدهید. چمنهای سبز، درختی در سمت راستِ دشت، تپهای کوچک در سمت چپ و ابرها. هرچقدر دوست شما در گفتن جزئیات کوشاتر باشد، تصویر شکل گرفته در ذهن شما، نمایش دقیقتری از آنچه است که در دشت وجود دارد. این تصویر، تحت تاثیر روایتِ بیرونی (سیگنالهای ورودی) و دانشِ شما (الگوهای آموختهشده) از عناصرِ تشریحشده و تفاوت آنچه میشنوید و آنچه میدانید (یافتن الگوهای نو) قرار دارد.
نحوهٔ دریافت مغز ما، از دنیای بیرون، چیزی شبیه به همین روایتیست که دوستمان برایمان تعریف میکند. مغز شما سیگنالها را دریافت میکند، با توجه به الگوهایی که از بدو تولد یاد گرفته، شروع به تشخیص ویژگیهای مختلف آنچه چشمانتان میبینند میکند و آن تصویر در ذهن شما تجلی پیدا میکند. به نظر یک رویهٔ از پایین به بالا، که با پیش هم قرار گرفتنِ اجزاء در نهایت شما یک تصویر واقعی از دنیای بیرون میبینید.
اما باز هم قضیه جالبتر میشود. چه خورشید به دور زمین بگردد، چه زمین به دور خود و خورشید، تفاوت آنچه ما از روی زمین به آسمان نگاه میکنیم، مشهود نیست و به همین دلیل است که هزارهها باور ما این بود که این خورشید است که به دور زمین میگردد. رویهٔ درک ما از بالا به پایین، یا از پایین به بالا هم از همین قرار است. آنچه را میبینید، واقعیتِ بیرونی در نظر میگیرید، در صورتیکه اگر این بهاصطلاح واقعیتِ بیرونی ساخته ذهن شما و یک نوع توهمِ کنترلشده توسط مغز هم باشد، در درک شما تاثیری نمیگذارد و همان را واقعیتِ بیرونی میپندارید.
فرض کنید که یک سری کاندید برای تصویری که میبینید وجود دارد. هر کدام از آنها با توجه به سیگنالهای دریافتی، و الگوهای از پیش موجود، و تلاش برای درک تفاوتها، تصویری کم و بیش مشابه، اما تا حدودی متفاوت را معرفی میکنند. شب است و تاریک و از این کاندیدها یک نفر حولهٔ آویزان شده روی در را شکارچی میبیند، یکی حوله، یکی چیزی نمیبیند، یکی پالتو و همهگی رأی میدهند. در نهایت یکی از این کاندیدها باتوجه به فاکتورهایی که آن را تقویت میکنند حرفش را به کرسی مینشاند و دریافت شما از حوله همانی میشود که او میگوید.
در اصل، یک رأیگیری از بالا به پایین بر اساسِ سیگنالها و الگوهای دریافتیست، نه یک تصویرسازی از پایین به بالا. با سرازیر شدن سیگنالهای بیشتر و تلاش مغز برای یافتن الگوی دقیقتر آرامآرام حوله هویدا میشود.
به فایل گفتاریِ زیر گوش دهید و هر بار به یک خط از متن زیر دقت کنید.
ویدیو را از این آدرس در اینستاگرام استخراج کردم و از منبع اصلی آن اطلاعی ندارم. صرفا جنبهٔ آموزشی دارد.
شگفتانگیز است، نه؟ با وجود سیگنالهای صوتیِ یکسان، شما دقیقا همان چیزی را میشنوید که متنش را میخوانید. چطور ممکن است؟ اینجا درکِ شنیداری شما، بهخصوص در زمان ابهام، تحت تاثیر سیگنالهای ورودی از چشم، کاندیدی را انتخاب میکند که مطابق با متن است. در حقیقت پیشبینی شنیداری شما بر اساس ورودیهای دیگر تقویت میشود و همین انرژیِ بیشتر کار خودش را برای انتخاب کاندید همخوانتر انجام میدهد.
این، تازه واضحترین شکل دستکاری سیگنالهای ورودی برای درکِ دریافتهای مختلف است. زمانی که به حیطه باورهای انتزاعی وارد میشویم، اوضاع بسیار پیچیدهتر شده و تحت تاثیر عوامل بیشماری قرار میگیرند که درک ما از بسیاری از آن باورها مبهم است.
اکنون بهتر افراد دُگم و متعصب را میفهمید. اینها نه اینکه باورهای بدون خدشه داشته باشند، بلکه آنقدر الگوهای مختلف از بدو تولد مانند لنزی جلوی چشمانشان قرار گرفته که توان دیدن دنیا از دریچهٔ دیگر را ندارند. آنچه را باور دارند، خدشهناپذیر میپندارند.
توصیه میکنم کمی صبر به خرج دهید و خودتان را از این گروه جدا نپندارید.
چیستیِ هوش
یک حیوان با ضریب هوشیِ بسیار پایین، معمولا توان تشخیص الگوی جاذبه روی زمین را دارد و از آن استفاده میکند. جسمی که رها شود، به سمت زمین حرکت میکند. اهرم شیرِ آب را فشار میدهیم و از لوله آب میآید. این الگو کمی پیچیدهتر میشود ولی باز هم حیوانات با ضریب هوشی کم نشان دادهاند که میتوانند رابطهٔ بین اهرم و پاداش را درک کنند و یاد بگیرند.
همینطور جلو میرویم. عدد بعد از ۲ – ۳ – ۵ – ۷ را حدس بزنید. اکنون تشخیص الگوی این اعداد کمی سختتر میشود و وارد حیطهای میشویم که احتمالا فقط انسانها توان استخراج آن را دارند. لایههای اضافه و مرحلههایی که به یافتن الگو ختم میشود، به پیچیدگی الگو اضافه میکند و ما به حوزهای از تواناییهای مغز وارد میشویم که الگوها را فراتر از دریافت سیگنالِ مستقیم از طریق حسگرها محاسبه میکند.
تفکر انتزاعی و جلو رفتن در مسیر یافتن الگو به صورت تصاعدی سخت میشود. به قضیه اینطور نگاه کنید: پسرِ خواهرِ شوهرِ عمهٔ پسرخاله. اگر تکنیک خاصی استفاده نکنید، این عبارت احتمالا بعد از کلمه سوم، گیجکننده میشود و خواهید گفت «یه لحظه، گفتی پسر خواهرِ کی؟»
این مرحلهها، مانند رشتههای تفکر انتزاعی است و پیوند کردنِ هر مرحله به مرحله بعد سختتر و سختتر میشود. این یک مثال ساده و کمی غیر دقیق است، چرا که حداقل مسیر مشخص است، و صرفا کمی جلو رفته. در تفکر انتزاعی شما در هر مرحله با احتمالات مختلفی روبرو هستید و یک جایی زمانی که این احتمالات از توانِ حافظهٔ کاری شما بالا میزند به نظر میرسد که با کله به دیوارِ ته بنبست برخورد میکنید.
ترکیبِ توانایی یافتن الگوها و بهکارگیری حافظهٔ کاری (یا عبارتِ نادقیقتر آن حافظه کوتاه مدت) ضریبِ هوشی یک شخص را مشخص میکند. به همین خاطر هوش را میتوان مقولهای پویا در نظر گرفت، چرا که تکنیکهایی برای افزایش بهرهوری حافظهٔ کاری وجود دارد و با بهینه کردن آن میتوان انتظار داشت توانایی الگویابی شخص کمی بهبود پیدا کند.
اما فراموش نکنید که انسانهای باهوش، همیشه تصمیمهای بهتری نسبت به همنوعان کمهوشتر از خود نمیگیرند. در بخش «هوش در خدمت تعصب» به این موضوع اشاره خواهم کرد.
نکتهٔ دیگری که لازم است اشاره کنم، هوش یک مسیر خطی نیست. کسی که میتواند الگوهای اعداد را بهتر از نفر دوم تشخیص بدهد، حتما باهوشتر از او نیست، چرا که در حوزههای دیگر، مثل زبان شاید ضعیفتر از او عمل کند. شاید بتوان گفت که الگوها، مانند سیگنالهای مختلفی که مغز دریافت میکند، متفاوت است و یک مغزِ واحد میتواند در تشخیص الگو در یک سری از این سیگنالها قویتر و در یک سری ضعیفتر عمل کند. مثل کسی که گوشش تیزتر از بقیه و چشمش ضعیفتر از عموم است.
پردهٔ دوم: دانش
هوش و سواد در کنار هم معجون قدرتمندی را شکل میدهند اما یکی نیستند. شاید برای شما واضح باشد، اما در دنیای واقعی به دفعات این اشتباه را شاهد هستیم. دانشْ به انباشت اطلاعات و توانایی فرد در شبکهسازیِ آنها برای بهبود بهکارگیری از طریق حافظهٔ بلندمدت گفته میشود. یک انسانِ بسیار باسواد، میتواند انسان بسیار متعصب و دگمی باشد چرا که تشخیص الگوها را به دیگری سپرده، اطلاعات را از طریق آن وارد میکند، و به طریق مشابه نه توانایی درک آنچه دریافت میکند را دارد، و نه توانِ رد آنچه یاد گرفته. نتیجهٔ آن پافشاری روی ایدههاییست که شبیه به ماشین ضبط، فقط به خاطر سپرده؛ یک کاسکو با مغزِ بزرگ. این ایدهها میتوانند درست یا غلط باشند.
اگر شما خودتان را از دایره این افراد جدا میدانید، باید بگویم که این اولین قدم اشتباه شماست. در دنیای امروز، اطلاعاتِ بیاندازهای دور و بر ما قرار دارد. بسیاری از این اطلاعات، توسط افرادِ باهوشی نوشته شدهاند که توان درک، رد یا تایید آن به راحتی امکانپذیر نیست. اگر در معرض این اطلاعات قرار نگیریم، خود را از کسب دانش محروم کردهایم، اگر قرار بگیریم، تبدیل به ماشین ضبط آنها شدهایم. پس چهکار باید کنیم؟
دو تکنیک سادهای که من استفاده میکنم را شرح میدهم:
۱) گذرِ زمان. قبل از هر چیزی بررسی میکنم که گذر زمان چقدر الگوهای ارائه شده توسط آن متفکر را تایید یا رد میکند. نتیجه، یک ارزشگذاری برای ایدههای شخص در آن حوزه و صرفا در آن حوزه است.
۲) راستیآزمایی. تا جایی که امکانپذیر باشد، تلاش میکنم مثالهای نقض، ایرادات، نقدها و مشکلات گزارش شدهٔ آن ایده را بررسی کنم. زمانی که ایدهٔ اصلی را در کنار نقد آن قرار میدهم، بهتر میتوانم تصمیم بگیرم که کدام حرف حساب میزند کدام نه.
پس دانشِ خود را نه با پُر کردن هر سوراخی با سیمانِ اطلاعات، که به صورت هدفمند پیگیری کنید، در غیر اینصورت در چالهای فرو میروید که خارج شدن از آن اگر غیرممکن نباشد، بسیار سخت است. چرا آن را به سیمان تشبیه میکنم؟ چون سوگیری تاییدی، چنان آن باور را در لایههای عمیق مغزتان دفن و محکم میکند که برای کَندَنَش به دستگاه هیلتی نیاز پیدا خواهید کرد. سوگیریهای ذهنی بسیارند، اما مرتبطترین آن به بحث ما در خصوص هوش، دانش، و خرد همین سوگیری تاییدیست که در ادامه به آن اشاره خواهم کرد.
دلیل اینکه به نظر من، کتابها اصلا یارانِ مهربانی نیستند دقیقا همین موضوع است. همانطور که کتابها میتوانند شما را به سمت نور هدایت کنند، با همان قدرت هم میتوانند شما را به چاه حماقت فرو ببرند. تنها وسواسِ موجه، به نظر من وسواس در انتخاب کتاب یا رسانهایست که قرار است آموزگار شما باشد.
پردهٔ سوم: خِرد
خردمند کیست؟ در حالیکه متضادِ باهوش را میتوان کودن خواند، خردمند در مقابل احمق قرار میگیرد. تعریف کلمهٔ خردمند کمی دشوار است برای همین از دریچهٔ دیگری وارد میشوم.
برای تعریف یک سندرم، ویژگیهای خاصی از آن را برمیشمارند و شخصِ مبتلا را بر اساس بروز آن خصیصهها دستهبندی میکنند. خردمند را هم شاید بتوان اینگونه تعریف کرد. لازم نیست که خردمند همه ویژگیهای گفته شده را داشته باشد اما بایستی برای واجد شرایط بودن کمینهای از آنها به او بچسبد.
خردمند، درک و شعوری بهاندازه یا بالاتر از عموم مردم دارد. او میتواند دنیا را از دریچهٔ چشمِ دیگری نظاره کند و چالشها و فرصتهای او را تا حدودی درک کند. حسِ همدلی بالایی دارد به همین در قضاوت یکطرفه به قاضی نمیرود. کلیشهٔ «قضاوتت نمیکنم» به نظرم مزخرفی بیش نیست. مغز ما بدون قضاوت کردن توان درک هیچچیزی را ندارد.
خردمند بهاندازه یا بیشتر از عموم مردم از نعمت هوش بهرهمند است. همدلی و شعور، نیاز به درکِ انتزاعی از پدیدههای بیرونی دارد و هوش به عنوان ابزاری برای دریافت این سیگنالها و ساطعکردنشان ضررویست. البته این به معنی خردمندتر بودنِ افرادِ باهوشتر صرفا به خاطر تواناییهای ذهنیشان نیست. هوشْ اصل لازم، اما ناکافیست.
خردمند به نادانیِ خود آگاهتر است. اگر دانش را به دایرهای کوچک در فضای بیانتهای دانستنیها تعبیر کنیم، خردمند با بزرگتر شدنِ این دایره، و تماس بیشتر با ناشناختهها (محیطِ بزرگترِ دایرهٔ بزرگتر) به نادانی خود بیش از پیش واقف میشود. برخلافِ او، بیخرد احساس غلوشدهای از دانشمند بودن پیدا میکند.
خردمند با کمبودهای ذهن آشنایی بیشتری دارد. سوگیریهای ذهنی، سد راه ما در درک پدیدهها هستند. از بارزترین نمونهها میتوان به سوگیری تاییدی و سوگیری واپسنگری اشاره کرد که پندار و کردار ما را تحت تاثیرِ عمیق خود قرار میدهد. در ادامه به سوگیری تاییدی به عنوان یکی از اصلیترین مجرمانِ کجفهمی آدمیزاد اشاره خواهم کرد.
خردمند آگاهی از موقعیت خودش در هرم دانش دارد. اگر دانش در خصوص هر سرفصل و موضوعی را به هرمی تشبیه کنیم، خردمند میداند که کجای آن قرار گرفته. از اعضای بالای هرم میآموزد و همزمان میتواند آموزگار اعضای پایینتر از خودش باشد.
خردمند، دانش را به صورتِ هدفمند انباشت میکند. مغزِ ما انبار اطلاعات نیست که هر چیزی را صرفا در آن ذخیره کنیم. در کنارِ قدرت ویژهای که مغز دارد، محدودیتها چه از نظر کمَی چه از نظر کیفی کم نیستند. شما اگر به اندازهٔ کافی در معرض اطلاعاتِ مهندسیشده برای فریب قرار بگیرید، مهم نیست که چقدر باهوش باشید، چرا که باتوجه به ظرفیت محدودمان بالاخره یک جایی وا میدهید و اسیر موهومات خواهید شد. به همین خاطر، فردِ خردمند فقط شکّاک نیست، بلکه اصول ویژهای برای انتخاب دادهها دارد. در نتیجه خردمند، معمولا دانشی بیشتر از عموم مردم دارد، اما نوع انباشت آن با دیگران دانشآموختگان بسیار متفاوت است.
شما هم میتوانید در کاملتر کردن این لیست به من کمک کنید. به نظر شما یک فرد خردمند چه ویژگیهای دیگری میتواند داشته باشد؟
سوگیری تاییدی
این بخش، اضافه بر بحث ماست، اما لازم است به آن اشاره کنم چرا که تاثیر شگرفی بر دانش، خرد و در نهایت برداشت ما از دنیا میتواند داشته باشد.
ساده بگویم، سوگیری تاییدی را میتوان تایید ناخودآگاه آنچه میپسندیم و رد آنچه نمیپسندیم دانست. هرچقدر به خودتان بگویید که من بیطرفانه به قضیه نگاه میکنم، سوگیریِ تاییدی با لبخندی گشادتر به شما خیره میشود. در هر قدمی که برمیدارید، این سوگیری وجود دارد تا به شما اطمینان دهد که زمین فرو نمیریزد. ریشههای آن نه فقط در تفکر و فلسفیدن، که در لایهبهلایهٔ کُنشهایتان است. دور زدن چیزی که در عمقِ مغز و ذهنتان است و شما را متمایل به پذیرش آنچه میکند که مطابق با باورهای پیشین شماست و کمترین اصطکاک را با آنها دارد تقریبا محال است. اعتراف به وجود این سوگیری و لحاظ کردن آن در محاسباتتان به شما کمک میکند کمی واقعبینانهتر به قضیه نگاه کنید.
سوگیریِ تاییدی حداقل دو سو دارد: مثبت و منفی. مطمئن نیستم که کسی این سوگیری را چنین تعریف کرده باشد، اما دریافت خودم از سویهٔ مثبت و منفی این سوگیری را با یک مثال برایتان شرح میدهم.
همانطور که پیشتر اشاره کردم، باورها در لایههای عمیق مغز ما، گاهی خارج از کنترلِ خودآگاه جای خوش کردهاند و دریافت ما از دنیا را شکل و شمایل خاصی میبخشند. با استفاده از سوگیریِ تاییدی میتوانید سو و جهت آنها را تشخیص دهید. مقولهای که با آن آشنایی دارید را در نظر بگیرید. دو دیدگاه مختلف آن را مطالعه کنید. برایِ استدلالهای یکی از این دیدگاهها شما کمترینِ میزانِ شواهد را میخواهید تا آن را باور کنید. این موضوع در بیشتر مواقع ناخودآگاهانه اتفاق میافتد. کافیست اشارهای به اسم منبع شود تا بدون راستیآزمایی آن را بپذیرید. شما نسبت به این دیدگاه، سوگیریِ تاییدیِ مثبت دارید به این معنی که حتی اگر در مسیر بگویید «وایسا ببینم چه خبره!» نیرویی را احساس میکنید که شما را به سمت آن دیدگاه هُل میدهد. حالا دیدگاهِ دیگر را بشنوید. در جای جای آن دنبال ایراد میگردید، منابعی را که اعلام میکند یکی یکی بررسی میکنید، به در و دیوار میزنید تا آن را به نحوی زیر سوال ببرید. اینجا شما با سویهٔ منفی سوگیریِ تاییدیِ شاخبهشاخ شدهاید.
این موضوع نه یک باگ که به نظرم یک ویژگیست اما باید نسبت به آن هوشیار باشید. مانندِ یک فرد خردمند، اصولی را تعیین کنید: یک طبقهبندی براساسِ ارزیابی وثوق و قابل اعتماد بودنِ اطلاعاتِ ورودی با قوانین سختگیرانه. به عبارتی درختِ اطلاعاتِ ورودی را دائم هرس کنید تا تنها شاخههای بهترْ تنومند شده و بالا بروند، سپس با اطمینان بیشتری بر آن شاخهها تکیه کنید. به سخن دیگر، سوگیری مثبت نسبت به ایدهها و تفکراتی ایجاد کنید که موثقتر هستند و پای محکمتری در زمین واقعیت دارند. و با هرس کردن ایدههای ضعیف، تئوریهای بیدر و پیکر، سوگیری منفی نسبت به این نوع تفکرات و ایدهها بسازید.
اینگونه، شما لازم نیست که برای هر خط ایده، آن را به آزمایشگاه سوگیریِ تاییدی ببرید و سرعت انباشت اطلاعات را به نزدیکی صفر برسانید، بلکه کافیست هر از چند گاهی با نگاهی شکاکانه، آن را دو مرتبه بسنجید. مثل باغبانی که حال شاخههای درختش را چند ماه یا حتی سالی یکبار جویا میشود و اگر لازم باشد شاخههای تنومندِ مریض را در کنار ترکههای اضافی جدا میکند. این سبک و روش، به شما اجازهٔ انباشت اطلاعات را با سرعت بالا میدهد و از رُشد درختِ دانش شما جلوگیری نمیکند در صورتی که اگر قرار باشد در هر قدم، به فرو ریختن زمین شک کنید، گام از گام برنخواهید داشت و از نهالِ دانشِ شما چیزی جز یک چوب خشکشده سر برنمیآورد.
در دور ریختنِ شاخههای زائد کمترین رحمی به خرج ندهید. اگر رسانهای حتی به تعداد انگشتان یک دست خرعبل و دروغ تحویلتان داد و هیچوقت خودانگیخته بابت انتشار آن عذرخواهی نکرد برای همیشه روی آن خط بکشید. آنقدر تکنیکهای تقطیع و آمارسازی پیچیدهست که اعتماد دوباره به چنین رسانهای، خواه یک فرد باشد خواه یک شبکه گستردهٔ جهانی، اشتباه محض است.
تفاوت هوش، دانش و خرد در بسیاری از مواقع نادیده گرفته میشود و همین اشتباه، میتواند مهلک باشد. چه بسا انسانهای دانشمند و/یا باهوش باعث گمراهی و تحمیل هزینههای زیادی به جامعه و افراد شدهاند و ما بدون آنکه تفاوت بنیادین این کلمات را بدانیم و خطرات ناشی از دنبال کردنِ کورکورانهشان، پشت سر ایشان ایستادهایم و در محفلشان سینه چاک دادهایم و در نهایت به چاه حماقت فرو رفتهایم. حماقتی که شاید هیچگاه نبینیم.
این نوشته یکی از مهمترین کارهای من است و دوست دارم که در آینده بحث آن را بازتر کنم و با کمک پیشزمینههایش به دل معنای زندگی و در نهایت یکی از مهمترین منابع آن یعنی ادیان و مسلکها بزنم.
هوش در خدمت تعصب
{این بخش مربوط به نوشتهٔ دیگریست ولی در ادامهٔ همین مبحث است.}
افراد باهوش، میتوانند چراغِ راه باشند چرا که مسیرهایی را میبینند، که از دید بسیاری از ناظران پنهان است. اما این مسیرها، اگرچه میتواند موجه به نظر برسد، گاهی به قعر جهنم است. خب چرا و چطور؟
بازی شطرنج را در نظر بگیرید. شاید شما هم بازی شخص در مقابل خودش را دیده باشید. برای کسی که هیچ آشناییای ندارد، موضوع عجیبیست. چطور یک شخص میتواند همزمان رقیب خودش در بازی باشد؟ برای کسی که کمی آشنایی با بازی دارد، شاید مضحک باشد. چطور یک نفر میتواند در مقابل خودش بازی کند، زمانیکه نیتِ رقیبش را میداند؟ برای کسی که آشناییِ بیشتری دارد، جذاب است که چطور احتمالاتِ بیشمار این امکان را میدهد که یک شخص واقعا در مقابل خودش بازی کند.
اگر یک استادبزرگ را انتهای خِرد در بازی شطرنج در نظر بگیریم، بازیِ این شخصْ مقابلِ خودش به این دلیل جذاب است که مهم نیست ذهنِ رقیبش را میخواند، بلکه احتمالات و حرکتها را حتی در این سطح پیشرفته تا جایی میتواند دنبال کند که در توانِ یک مغزِ بسیار پُرگنجایش است و از نقطهای به بعد حساب از دستش در میرود. دقیقا جذابیّت بازی در همین نقطهٔ عطف نهفته است. بازی شروع میشود، با علمِ به هدفِ پشت هر حرکت جلو میرود، ولی به جاهایی ختم میشود که نه خودش، و نه حریفش، یعنی باز هم خودش، حسابش را نکرده بود و از اینجا بازی به یک رقابت واقعی تبدیل میشود.
اکنون، صفحهٔ شطرنج را به گستردگی دنیای پیرامون پهن کنید. احتمالات در شطرنج بیاندازه زیاد است. در خصوص جهان هستی چطور؟ به صورت تصاعدی بیشتر میشود. استادبزرگِ ما که احتمالا بهرهٔ هوشی بالایی هم دارد در برابر این حجم از اطلاعات و احتمالات، بیشتر شبیه یک موجود ابتدایی مثل تکسلولی در بازی شطرنج است. هدفِ من از طرح موضوع، پی بُردن به مرزهای بیانتهای ناتوانیمان در شناخت پدیدههای پیرامونمان است.
به الگوها برگردیم. توانایی ما انسانها در یافتن الگوها با بهکارگیری حافظهٔ کاری با یکدیگر متفاوت است؛ اما اصلِ مهمی که نباید فراموش کنیم این است که هر انسانی، یک جایی به دیواری که تشبیه کردم برمیخورد. مهم نیست که از موهبت چه مغزی برخوردارید، در نهایت شاید یک یا چند مرحله بیشتر از متوسط انسانها در درک این الگوها به پیش بروید. اگر الگویی به حد کافی پیچیده شود، کمکم از درک هر انسانِ زیسته خارج خواهد شد.
لحظهٔ کشف الگوها که به آن «Aha moment» یا «یافتم» نیز میگویند، برای ما بسیار شیرین است. با یک مثال شهودی آن را شرح میدهم. فلسفهٔ پوشش چیست؟ اولین و کلیشهایترین پاسخ این است: پوشاندن به منظورِ در امان ماندن از دیدِ دیگری، به خصوص نگاه جنسی. اما قضیه کاملا وارونه است. پوشش در حقیقت برای افزودن به جذابیت به وجود آمده. انسانها برای تجربهٔ شیرین «یافتن» و ایجاد حس خواستن از پوشش استفاده میکردند. کاربردهای دیگرِ پوشش مثل حفاظت از سرما را کنار بگذارید و صرفا روی این موضوع ریز شویم. زمانیکه شما بخشی از بدن خودتان را میپوشانید، در حقیقت یک پازل برای ذهنِ طرف مقابل ایجاد میکنید. تلاش برای تصویرسازیِ آنچه در پس این پرده وجود دارد، تا رسیدن به این پاسخ که با یک انسان طرف هستیم به داستانسرایی ختم میشود. این داستان، که شاید حتی به خودآگاه شما هم نشت نکند، در نهایت آن پازل را حل و لحظهٔ شیرین «یافتم» را تداعی میکند. دقیق بودن یا نبودنِ این داستان تغییری در رویه ایجاد نمیکند؛ جذابیتِ شخص در نگاه ناظر ایجاد شده، و این تمام چیزیست که برای یک ماشین الگویاب مثل مغز مهم است. زمانیکه پوشش کنار میرود واقعیت عیان میشود و باتوجه به داستانِ ساخته شده، سطح پاداشدهی مغز تغییر میکند. این موضوع خارج از بحث اکنون ماست و فعلا همینجا آن را میبَندم. فقط به این موضوع بیاندیشید که چطور یک عینک آفتابی با ظاهر بسیار ساده، ناگهان جذابتر از چشم و ابروی آدمی با آن جزئیات حیرتانگیز میشود.
در مورد موضوعاتی که فاکتورهای بسیار زیادی دخیل است و اطلاعاتِ موجودْ خارج از دایرهٔ دانشِ ماست یافتنِ یک الگو که با دانشِ محدود ما مطابقت دارد، آن لحظهٔ «یافتم» را ایجاد میکند. این «یافتم» شبیه به بستنِ حلقهایست که باز بودنش تنش و استرس ما را بالا میبرد و بستنش آن حسِ شیرینِ حلِ پازل که پیشتر به آن اشاره کردم. خاطرتان باشد که استرسِ ناشی از باز بودن حلقه، یا ناتوانی در یافتنِ الگو شما را معمولا به سمت کوتاهترین مسیری که آن حلقه را ببندد، هُل میدهد. زمانیکه با توجه به مشاهدات محدود خود، شروع به ساختن یک الگو برای توضیح چرایی آن میکنید، اطلاعات اضافهتر که آن الگو را مخدوش میکند، با اصطکاکِ بیشتری مواجه خواهند بود. هرچقدر فرد تفکر نقادانهٔ ضعیفتری داشته باشد، نسبت به این اصطکاک حساستر و نسبت به تخریب الگوها مقاومتر خواهد بود.
پاسخهای باستانی برای پدیدههای زمینی و گره زدنشان به آسمان از همینجا نشأت میگیرد. ما به خوبی از مسخره بودنِ الگوهایی که یافتهاند باخبریم، اما باتوجه به امکاناتشان، این بهترین و نزدیکترین مسیر برای بستن حلقه و رسیدن به لحظهٔ «یافتم» بوده است پس بهتر است سرزنششان نکنیم.
لحظهٔ یافتن برای یک فرد با ضریب هوشیِ پایین و دانشِ اندک میتواند بسیار زود اتفاق بیفتد، و برای یک انسانِ نابغه با دانشِ زیاد در آن حیطه میتواند سالها طول بکشد. موضوع مهمی که باید در نظر داشت این است که هر دو میتوانند اشتباه کنند، اما اشتباه فردِ اول میتواند به سادگی نمایان شود (رعد و برق، دعوای خدایان است)، در جایی که تئوریِ شخص دوم میتواند سالها یا قرنها دوام بیاورد (سوسیالیسم فقر را ریشهکن میکند).
به اطرافتان نگاه بیندازید. هرکس در خصوص شرایط سیاسیِ موجود یک تئوری دارد. بسیاری از آنها خلاف یکدیگرند و بهوضوح اکثرشان اگر یکسره چرند نباشند، حقیقتِ اندکی درون خودشان دارند، اما هر کسی نسبت به وسع خود و تواناییهایش، یکی را اختیار کرده و چنان همهٔ امور رو از دریچهٔ آن تئوری تشریح میکند که پیش خود فکر میکند مستحق جایزه نوبل است.
حتی به قوانین بسیار موثقی مثل جاذبه که نگاه میکنیم، حد و مرزی برای اعمال آنها در فیزیک وجود دارد که شاید سالها پیش اصلا فکرش را نمیکردیم. تئوریها، بهویژه تئوریهای توطئه، معمولا روی همین موج سوار میشوند. آنها دستههایی از انسانها با تواناییهای ذهنی و دانشِ متفاوت را هدف قرار میدهند و سینهچاکانِ پر و پا قرصی برای خود دست و پا میکنند. پا را که پیشتر بگذاریم به فرقههایی میرسیم که برای خودشان راه و روش و در یک کلام دینی ساختهاند و بهشدت پر و بال گرفتهاند.
اینجاست که هوشِ زیاد و حتی دانشِ بالا میتواند شما را تا مرحلهای پیش ببرد، که الگویی را بیابید که در نظر اکثر انسانها موجه باشد، اما همین الگو با چالشهایی دست و پنجه نرم میکند که از توانِ ذهنی و دانش شما و تمام آنهایی که زیر شما قرار میگیرند خارج بوده و تنها تا جایی که میفهمید صادق است.
این تازه بحثِ الگوهاییست که صادقانه کشف میشوند. دستگاههای تبلیغاتیِ رژیمهای تمامیتخواه با علم به این موضوع و با هدف قرار دادن مردمِ بیشمار، شروع به ساختن و جعل مستندات در جهت الگویهای ساختگیِ بیشمار و موازی میکنند و آن را به خوردِ جامعه میدهند. هر کدام از آنها دستهای از افراد را مشغولِ خود میکند و چنانچه کسی بخواهد آنها را زیر سوال ببرد، به مخالفت با همه متهم میشود. این لجنزاری که سیستم درست میکند، هر کسی را از مبارزه برای واقعیت خسته خواهد کرد بهخصوص که در حین لجنزدایی، لجنمالتان خواهند کرد. همین موضوع، رسانههای مختلف و انحصاری در دست رژیمها را تبدیل به ماشین مغزشویی کرده است؛ از مغزهایی با سطح آیکیوی اورانگوتان تا انشتین.
این اصول برای آرمانها و ایدهآلها نیز صادقاند. آرمانگراها معمولا ایدههای بزرگ و خیرخواهانه در سر دارند، اما با توجه به آنچه پیشتر گفتم، ایدهها، قبل از پیاده شدن به صورت گسترده، نیاز به آزمودهشدن دارند. کوچکترین خطا در محاسبهٔ تمام عناصرِ دخیل در یک ایده وقتی در مقیاس وسیع اجرا میشود، میتواند منجر به فاجعه شود. کم نبودهاند ایدههای آرمانگرایانه که هزینههای آن را جانهای بیشماری پرداختهاند و رنجهای فراوانی که به واسطهٔ این ایدهها بر بشر تحمیل شده است. چنانچه هایِک در صفحاتِ رو به پایان کتابِ «راه بردگی» اشاره میکند، دستهٔ غالب روشنفکرانِ قرن ۲۰ آرمانگرا بودند و هم آنها بودند که احساس میکردند راه سعادت بشر را یافتهاند. ایدههای ایشان چنان فجایعی به راه انداخت یا راه را برای آنها هموار کرد که قصاوتشان از هیچ حیوانی برنمیآمد. محدودیت در میزان درکمان از طبیعت و دانشمان، راه را برای افتادن به دام آرمانگرایی باز میکند.
بهطور کلی میتوان گفت که هیچکس از نیشِ زهرآگین تفکرات و ایدههای مخرب در امان نیست. این موضوع بایستی چشم ما در در پذیرفتن ایدهها و سینهخیز رفتن تا آخرین سنگرِ آن به شَک بیاندازد. با شناختی که از خودمان و نحوهٔ سیر در دنیایمان پیدا میکنیم، اصولی که موجهتر از بقیه هستند، آسیب کمتری به خودمان و دیگران میزنند و آزمودهشدهاند را سوا و در زندگی اعمال کنیم. این شناخت بایستی به ما در مسیر ساختنِ یک زندگیِ بهتر برای خودمان و همنوعانمان کمک کند، حتی اگر بر پایهٔ اصولی باشد که حقیقتش کشف ناشدنیست چرا که هر اصلی در نهایت به حقیقتی کشفناشدنی ختم میشود. در نوشتهٔ دیگری توضیح میدهم که چطور ایدهٔ خدا میتواند تبدیل به شر یا خیر در زندگی ما شود و چگونه میتوانیم از آن در جهت یک زندگی بهتر استفاده کنیم.